مقالات
موضوعات داغ

معرفی فیزیک لیزر و کاربرد لیزر در پزشکی

ليزر کشفي علمي است که نقش آن به عنوان يک تکنولوژي در زندگي مدرن امروز کاملاً جا افتاده است. ليزرها به طورگسترده در توليدات صنعتي، ارتباطات، نقشه برداري و ... مورد استفاده قرار ميگيرند.

لیزر کشفی علمی است که نقش آن به عنوان یک تکنولوژی در زندگی مدرن امروز کاملاً جا افتاده است. لیزرها به طورگسترده در تولیدات صنعتی، ارتباطات، نقشه برداری و … مورد استفاده قرار میگیرند.

لیزرها همچنین در پژوهش های علمی و برای محدوده وسیعی از دستگاه های علمی مورد استفاده قرار میگیرند. برتری لیزر نسبت به دیگر منابع نوری در این است که منبعی از نور و تابش های کنترلشده، تکفام، همدوس و پرتوان تولید میکند.

در اواخر قرن بیستم بود که لیزر به عنوان یک ابزار مؤثر در دست جراحان قرار گرفت و حالا یکی از مهمترین اکتشافات قرن بیستم به شمار میرود. کلمه LASER در واقع متشکل از حروف ابتدای کلمات Light Amplification by Stimulated Emission of Radiation است که به معنی «تقویت نور به وسیله گسیل القایی تابش» است. بنیاد کار لیزر براساس گسیل نور برانگیخته است.

لیزر یک گردهمایی و دسته شدن قابل ملاحظه فوتون های تابیدهشده در فازی است که اجازه میدهد یک دسته اشعه پیوسته و بسیارقوی به دست آید. نور لیزر از نظر ماهیت هیچ تفاوتی با نور عادی ندارد و تنها ویژگی های خاص فیزیکی نور لیزر آن را از نورهای منابع نوری دیگر متمایز میکند.

با تبیین ویژگیهای خاص لیزر بستری بزرگ برای کاربردهای گوناگون این سامانه در علوم گوناگون به ویژه صنعت، پزشکی و نظامی ایجاد شده است. در سال ۱۹۱۷ میلادی امکان وجود و تولید این پدیده توسط آلبرت انیشتین پیشبینی شد. مدتها این پیشبینی مورد توجه قرار نگرفت تا اینکه در سال ۱۹۴۰ میلادی یک دانشمند روسی به نام فابریکانت در تز دکترای خود تولید تابشهای اجباری تقویت شده را اثبات کرد.

تئودور میمن آمریکائی در سال ۱۹۶۰ میلادی دستگاه لیزری با بلور یاقوت ساخت و عنوان مخترع لیزر را به خود اختصاص داد. یک سال بعد دانشمند ایرانی علی جوان لیزر گازی هلیوم – نئون را در آزمایشگاه بل طراحی و ارائه کرد و بعد از آن تکمیل و ایجاد لیزرهای جدید به سرعت گسترش یافت.

با این حال اختراع لیزر را نمیتوان مدیون تنها یک فرد دانست چرا که از گذشته تا به امروز دانشمندان زیادی زمان زیادی را برای توسعه آن صرف نموده اند. امروزه شاهد ورود لیزرهای جدیدی به دنیای صنعت هستیم که توانسته اند این فناوری را به سرعت رشد دهند.

لیزر در ابتدا در درمان بیماریهای پوستی و سپس در تخصص های دیگر به کار گرفته شد. امروزه لیزر وسیلهای جدید و مؤثر در مقابله با بیماریها است و در بسیاری از شاخه های پزشکی دارای جایگاهی ویژه است. لیزر به واسطه ویژگیهای خاص خود توانایی بیشتری به جراح میدهد.

کاربرد نادرست و ناصحیح آن نه تنها مفید نیست بلکه آسیب آن در مقایسه با وسائل جراحی عادی بسیار بیشتر است. جنس لیزر از فوتونهای امواج الکترومغناطیسی است بنابراین از نظر ماهیت و رفتار، تابع کلیه قوانین حاکم بر رفتار فوتون های نوری در محیط های مختلف است.

با ساخت لیزر دی اکسید کربن در سال ۱۹۶۴ میلادی کاربرد لیزر به دلیل دقت بالا و خطای ناچیز خود در زمینه های پزشکی افزایش یافت و این امکان را به جراحان داد تا به جای تیغ های جراحی از فوتون های همدوس استفاده کنند. روزانه هزاران نفر با استفاده از لیزرهای پزشکی تحت درمان قرار میگیرند.

امروزه شعار شرکتهای سازنده لیزرهای پزشکی عمل های بدون خونریزی است چراکه عمل جراحی با لیزر را میتوان بدون خونریزی یا حداقل خونریزی انجام داد و به نوعی از درمان غیرتهاجمی دست یافت.

اشعه لیزر یک جهت بیشتر ندارد و دسته های اشعه با هم موازی هستند و عملاً از نظر انتشار تا بینهایت از یکدیگر جدا نمیشوند. حالت واگرائی آنها نیز فقط به پدیده های انقطاع و انحراف نور بستگی دارد.

 برخی از مزایای لیزر در پزشکی
۱- نتایج درمان را بهبود میبخشد.
۲- موجب کاهش آلودگی و عفونت میشود.
۳- کاهش خونریزی در عمل را به همراه دارد.
۴- محدوده جراحی را کاهش میدهد.
۵- کنترل دقیق در عملهای جراحی دارد.
۶- بهبود سریع جراحی و کاهش زمان درمان را در پی دارد.
۷- نسبت به سایر روش های موجود اقتصادیتر است.

خاصیت موجی نور
نحوه انتشار فوتون های نوری به گونه موجی شکل است. فوتونها متشکل از میدانهای الکتریکی و مغناطیسی هستند که علاوه بر اینکه بر یکدیگر عمود هستند دامنه این میدانها ثابت نیست و به صورت نوسانی تغییر میکند. امتداد انتشار این امواج بر صفحه ارتعاشات این میدانها عمود است.

به همین دلیل امواج نوری از نوع امواج عرضیاند. سرعت انتشار هر حرکت موجی و از آنجمله نور تابع رابطه  است. در این رابطه  فرکانس نوسانات (مقدار نوسان در ثانیه)  طول موج ارتعاشات (فاصلهای که ذره حین یک نوسان کامل طی میکند) و  سرعت انتشار موج است. سرعت انتشار نور در هوا  است. اما سرعت انتشار نور در ماده همیشه از سرعت انتشار آن در هوا کمتر خواهد بود.

خاصیت ذرهای نور
نور علاوه بر آنکه به روش موجی جابهجا میشود ضمناً به صورت ذرهای است که این ذره دارای حرکت موجی است. درواقع یک واحد نوری متشکل از یک بسته انرژی به نام فوتون است. انرژی فوتون از رابطه مشهور پلانک بهدست میآید:

در این رابطه  ثابت پلانک و  فرکانس ارتعاشات فوتون است. واحد معمول در بیان انرژی فوتونهای نوری الکترون ولت () است.

طیف امواج الکترومغناطیس
درصورت افزایش فرکانس فوتون انرژی فوتون افزایش و با افزایش طول موج، انرژی آن کاهش مییابد. طول موج یا انرژی فوتون نوری برحسب آنکه چقدر باشد در گروه های به خصوصی از طیف امواج الکترومغناطیس دستهبندی میشود. دسته بندی طیف امواج الکترومغناطیسی بهشرح زیر است:
۱- طول موجهای کوتاهتر از ۱۰۰ نانومتر (انرژی بالاتر از ۴/۱۲ الکترون ولت) را اشعه ایکس یا گاما مینامند.
۲- طول موجهای بین ۱۰۰ تا ۴۰۰ نانومتر (۱/۳ الکترون ولت) را نور فرابنفش (Ultra-Violet) مینامند.
۳- طول موجهای بین ۴۰۰ تا ۸۰۰ نانومتر (۵/۱ الکترون ولت) را نور مرئی (Visible-Light) مینامند.
۴- طول موجهای بین ۸۰۰ تا ۱۰۰۰۰۰۰ نانومتر را فروسرخ (Infra-Red) مینامند.
۵- امواج با طول بالاتر از ۱۰۰۰۰۰۰ نانومتر را امواج رادیویی (Radio Frequency) مینامند.


گستره طول موجهای ذکرشده بالا دارای ویژگیهای به خصوصی است که موجب تقسیمبندی بالا شده است. طول موجهای کمتر از ۱۰۰ نانومتر دارای انرژی کافی برای یونیزه کردن اتمها و مولکولهای بیولوژیکی هستند که به آنها پرتوهای یونیزان نیز گفته میشود.

این دسته از پرتوها میتوانند موجب آسیبهای بیولوژیکی از جمله موتاسیون شوند که در به کارگیری آنها باید حفاظت های ایمنی ویژه ای رعایت شود. طول موجهای فرابنفش به بالا که طول موج آنها بزرگتر میشود قادر نیستند تا اتمها و مولکولهای بیولوژیکی را یونیزه کنند و فقط میتوانند موجب اثرات بیولوژیکی از طریق ایجاد واکنشهای شیمیایی ویژهای شوند.

بدین لحاظ این پرتوها دارای اثرات شیمیایی هستند. طول موجهای ناحیه مرئی، فروسرخ و رادیویی در بافتهای بیولوژیکی اثرات متفاوتی دارند. لیزرهای ساخته شده مربوط به طول موجهای فرابنفش (اگزیمر لیزر) مرئی (آرگون ، هلیوم – نئون ، KTP) و () هستند.

سطوح انرژی اتمی و تولید فوتون
اتمها متشکل از هسته و لایه های انرژی در اطراف آن هستند. لایه های مختلف در اطراف اتمها دارای سطوح انرژی متفاوتی هستند. هرچه فاصله الکترون از هسته اتم کمتر باشد سطح انرژی آزاد آن کمتر و انرژی اتصال بیشتری به هسته دارد. انرژی هر تراز را با الکترون ولت (ev) بیان میکنند.

لایه های دورتر از هسته دارای انرژی پیوندی کمتری به هسته هستند. بر روی هر لایه از انرژی حداکثر تعداد معینی الکترون میتواند قرار بگیرد. درصورتی که تعداد الکترونهای اتمی زیاد باشد الکترونها ابتدا لایه های پایینتر را پر کرده و سپس در لایه های بالاتر جایگزین میشوند.

الکترونها با جذب انرژی میتوانند به لایه های بالاتر منتقل شوند. درصورت وقوع چنین حالتی جای خالی آن الکترون توسط الکترون های لایه بالاتر پر خواهد شد. از آنجاکه انرژی آزاد الکترون در لایه های بالاتر بیشتر از لایه های پایینتر است هنگام انتقال یک الکترون از لایه بالاتر به لایه پایینتر معادل اختلاف انرژی بین دو لایه یک فوتون آزاد میشود.

فوتون آزادشده برحسب آنکه چه انرژی دارد ممکن است مربوط به هر کدام از بخشهای طیف امواج الکترومغناطیسی باشد. زمانیکه یک الکترون از یک لایه اتمی به یک لایه بالاتر (تحریکی) منتقل میشود معمولاً مدت زمان بازگشت آن به حالت پایدار در اتمهای مختلف متفاوت میباشد.

این بازگشت گاهی اوقات میتواند بلافاصله صورت پذیرد (عناصر غیر لومینسانس) و گاهی ممکن است بین زمان انتقال به لایه بالاتر و بازگشت آن، فاصله زمانی قابل ملاحظهای وجود داشته باشد (عناصر لومینسانس). این تفاوت زمان بازگشت از حالت تحریک میتواند اثرات مختلفی را به وجود آورد. اگر انرژی لایه اول  و انرژی لایه دوم  باشد انرژی فوتون تابشی برابر با خواهد بود.

لیزر یا تابش تحریکی
در صورت تحریک الکترونی از یک لایه اتمی یا مولکولی ازآنجاکه حالت پایدار اتم مربوط به زمانیست که الکترون به حالت اولیه برگردد، بنابراین الکترون با تابش یک فوتون از حالت تحریکی به تراز زمینه خود باز میگردد. در این حالت یک فوتون با طول موج مشخص ایجاد میشود.

گاهی ممکن است الکترون تحریکی برای مدت زمان قابل توجهی بر روی تراز تحریکی باقی بماند که در این حالت اگر فوتون دیگری با طول موج مشابه با اختلاف انرژی بین دو لایه حالت زمینه و تحریکی به آن اتم بتابد دو حالت ممکن است اتفاق بیفتد:
۱- فوتون موجب تحریک الکترون دیگری از حالت زمینه میشود.
۲- فوتون موجب تحریک الکترون تحریک شده و بازگشت آن به حالت زمینه میشود که در این حالت دو فوتون با طول موج یکسان خواهیم داشت. این حالت را انیشتین در سال ۱۹۱۷ پیشبینی و تابش حاصل از آن را تابش تحریکی (Stimulated Emission) نامید که مبنای ایجاد لیزر قرار گرفت.

تولید لیزر پیوسته و پالسی
نکته مهم این است که تنها وجود مادهای با الکترونهای تحریکی در لایه یا لایه های بالاتر از حالت زمینه برای ایجاد لیزر کافی نیست و باید تعدا الکترونها در لایه تحریکی از لایه پایینتر بیشتر باشد که اصطلاحاً این پدیده را جمعیت معکوس (Inversion Population) مینامند. عناصری که در آنها پدیده IP اتفاق نیفتد قادر به ایجاد لیزر نیستند.

عموماً تأمین شرایط IP مربوط به عناصری است که علاوه بر وجود لایه تحریکی، یک حالت انرژی واسطهای که دارای سطح انرژی بین حالت زمینه و حالت تحریکی است نیز وجود داشته باشد. به گونه ای که تعداد الکترونهای موجود در حالت واسطه ای معمولاً کمتر از حالت تحریکی (در موقع تحریک اتمها) باقی میماند.

شرط چنین وضعیتی آن است که عمر الکترونها در لایه تحریکی از عمر آنها در حالت واسطه ای بیشتر باشد. به عبارت سادهتر بازگشت الکترونها از لایه تحریکی به حالت واسطهای با تأخیر انجام شود و بازگشت الکترونها از لایه واسطه ای به حالت زمینه سریعاً صورت پذیرد. در چنین حالتی همواره امکان وقوع IP وجود خواهد داشت.

اگر چنین وضعیتی داشته باشیم میتوان با تحریک پیوسته الکترون ها از حالت زمینه به حالت تحریکی تولید لیزر مداوم کرد. سیستمی که دارای چنین ویژگی باشد میتواند به عنوان یک منبع تولید لیزر پیوسته به کار رود. در بعضی مواد الکترونها در حالت واسطه دارای طول عمر محدودی هستند.

بنابراین پس از تحریک الکترونها و انتقال آنها به حالت تحریکی موقع بازگشت الکترونها به حالت واسطهای الکترونها بر روی این مدار برای مدت محدودی باقی میماند تا وضعیت IP را بر هم بزنند و تا زمانی که الکترونها از حالت واسطه به حالت زمینه منتقل نشوند و IP برقرار نشود لیزر ایجاد نخواهد شد.

این وضعیت موجب ایجاد لیزرهای پالسی خواهد شد. لیزر پالسی میتواند وقتی وضع بالا بین حالت زمینه و تحریکی بدون وجود حالت واسطه وجود داشته باشد نیز اتفاق بیفتد. برای مثال لیزر  تولید لیزر پیوسته و لیزر اگزیمر تولید لیزر پالسی میکند.

اجزاء اصلی لیزر
اجزاء اصلی یک سیستم لیزر عبارت اند از:
۱- ماده ایجادکننده لیزر (Active Medium): این محیط حاوی اتم ها و مولکولهای ماده واسط یا ماده اصلی قابل یونیزهشدن است که بتواند با گرفتن انرژی از یک منبع نوری توسط تابش تحریکی اشعه تولید کند. برای ایجاد لیزر مادهای مورد نیاز است که دارای ترازهای انرژی تحریکی باشد به گونه ای که الکترون ها بر روی این لایه ها دارای نیمه عمر کافی باشند.

به عبارت ساده تر پس از انتقال الکترونها به این لایه تحریکی نباید الکترونها به سرعت به تراز زمینه بازگردنند. علاوه بر آن این ماده بایستی دارای یک لایه واسطه ای باشد به گونه ای که تراز انرژی لایه تحریکی کمتر و از تراز زمینه بیشتر باشد.

همچنین نیاز است تا عمر الکترونه ای انتقالی بر روی این لایه کم باشد به طوری که الکترون هایی که از لایه تحریکی به آن منتقل میشوند به سرعت به تراز زمینه انتقال یابند. در این صورت همواره دانسیته الکترونی لایه واسطه ای کمتر از لایه تحریکی است و همیشه محل کافی بر روی آن جهت انتقال الکترون از لایه تحریکی به لایه واسطه ای وجود دارد.

انرژی فوتونهای لیزری معمولاً برابر با اختلاف انرژی بین لایه تحریکی و لایه واسطهای است. مواد متعددی وجود دارند که چنین خاصیتی دارند. این مواد میتوانند به صورت گاز، مایع و جامد باشند.


۲- سیستم دمش (Pumping System): جهت تحریک اتمهای ماده ایجادکننده لیزر و انتقال الکترونها از لایه زمینه به تراز تحریکی نیاز به انرژی است. منبع انرژی میتواند بسته به نوع ماده فعال به طرق مختلفی تأمین شود. معمولترین منبع انرژی استفاده از لامپ های نوری یا فوتون های نوری است.

با تابش شدید نور به یک ماده که قادر به ایجاد لیزر است میتوان الکترون های زمینه آن را تحریک و آنها را به لایه تحریکی منتقل کرد. منبع انرژی میتواند لامپهای پرقدرت، چشمه های لیزری، حرارتی یا تخلیه الکتریکی باشد. برای مثال در لیزر هلیوم – نئون سیستم دمش جهت تحریک گازهای مخلوط از طریق تخلیه الکتریکی صورت میگیرد.


۳- آینه های منعکس کننده (Reflecting Mirrors): هنگامی که الکترونها از تراز زمینه به لایه تحریکی منتقل میشوند به تدریج این الکترونها به حالت پایدار برمیگردند. گروهی از این الکترونها در اثر بازگشت خودبه خودی به حالت زمینه ایجاد نور میکنند. نور از ماده تولیدکننده خارج میشود.

حال اگر در دو طرف محفظه که ماده تولیدکننده نور در آن جای دارد دو آینه قرار دهیم به طوریکه پس از تابش فوتون ها به وسیله آینه ها مجدداً به ماده تولیدکننده لیزر منعکس شوند دراینصورت در اثر این فوتون ها همانطور که قبلاً اشاره شد فوتون های بیشتری ایجاد شده و در اثر تکرار انعکاسها بین آینه ها، در انتها تعداد زیادی فوتون با فرکانس یکسان ایجاد میشود.

نکته قابل توجه این است که جنس آینه ها باید از مادهای انتخاب شود تا ضریب تقویت آن بالا باشد و در نتیجه با وجود تلفات انرژی بتواند انرژی قابل توجهی ایجاد کند. آینه ها نقش یک تشدیدکننده اپتیکی را دارند.

ویژگیهای لیزر
برخی ویژگی های مهمی که موجب اهمیت لیزر شدهاند عبارتاند از:
۱- شدت (Intensity): نور لیزر در مقایسه با دیگر چشمه های نوری دارای شدت زیادی است. شدت زیاد نور لیزر مربوط به توان همسوسازی (Collimation) مناسب آن است. زاویه پراکنده شدن پرتوهای لیزری بسیارکم است. نور لیزر که از یک چشمه لیزری ایجاد میشود روی خط تقریباً مستقیم و موازی حرکت میکند و لذا با افزایش فاصله پهنا و سطح مقطع دسته پرتو تغییر زیادی نمیکند. این در حالی است که شدت نور در چشمه های نور معمولی با افزایش فاصله از چشمه با عکس مجذور فاصله کاهش مییابد.
۲- خاصیت جهتی (Directionality): باریکه نور لیزر به طور موازی حرکت میکند لذا مقدار کاهش شدت با طی مسافت بسیارکم است. اندازه پهن شدگی باریکه لیزری به ازاء هر متر طی مسافت تقریباً یک میلیمتر است. نور لیزر یک دسته پرتو موازیشده است.
۳- تکرنگی (Monochromaticity): تکفامی نوری در لیزر بستگی به طول موج ویژه نور و میزان خلوص آن دارد که در سایر منابع نورانی دیگر وجود ندارد. اشعه لیزر در یک محدوده فرکانس مشخص و از پیش تعیین شده بسته به نوع ماده، محیط فعال و فضای تشدیدکننده منتشر میشود. در عمل ایجاد نور تکرنگ تقریباً امکان پذیر نیست ولیکن با توجه به نحوه تولید لیزر میتوان لیزرهایی با پهنای باند حدوداً ۰۱/۰ نانومتر ایجاد کرد.
۴- همدوستی (Coherence): نورهای حاصله از یک چشمه لیزری همدوست هستند؛ یعنی فاز نور حاصله به لحظات قبل و بعد مربوط است و لذا تغییر فاز دسته پرتو لیزری در یک لحظه به خصوص با توجه به لحظات قبل قابل محاسبه است. به عبارت سادهتر همدوستی به معنای همفاز و همفرکانس بودن است.
۵- پلاریزاسیون (Polarization): نور لیزر به طور ذاتی پلاریزه نیست اما در اکثر لیزرها به دلیل استفاده از پنجره های بروستر در خروجی آنها لیزرها پلاریزه هستند.

منابع مقاله

[1]Laser-Tissue Interactions: Fundamentals and Applications ، Author(s): Markolf H. Niemz ، Series: Biological and medical physics, biomedical engineering ، Publisher: Springer, Year: 2002 [2] Laser-Driven Particle Acceleration Towards Radiobiology and Medicine ، Author(s): Antonio Giulietti (eds.) ، Series: Biological and Medical Physics, Biomedical Engineering ، Publisher: Springer International Publishing, Year: 2016 [3] Ultrashort Laser Pulses in Biology and Medicine ، Author(s): J. G. Fujimoto, A. D. Aguirre, Y. Chen, P. R. Herz, P. -L. Hsiung, T. H. Ko (auth.), Dr. Markus Braun, Dr. Peter Gilch, Prof. Dr. Wolfgang Zinth (eds.)، Series: Biological and Medical Physics, Biomedical Engineering، Publisher: Springer-Verlag Berlin Heidelberg, Year: 2008 [4] Laser Interaction with Biological Material: Mathematical Modeling ، Author(s): Kirill Kulikov (auth.)، Series: Biological and Medical Physics, Biomedical Engineering ، Publisher: Springer International Publishing, Year: 2014 [5] Laser-Tissue Interactions: Fundamentals and Applications ، Author(s): Professor Dr. Markolf H. Niemz (auth.) ، Series: Biological and Medical Physics, Biomedical Engineering ، Publisher: Springer-Verlag Berlin Heidelberg, Year: 2007 [6] Laser Technology in Biomimetics: Basics and Applications ، Author(s): Volker Schmidt, Maria R. Belegratis (auth.), Volker Schmidt, Maria Regina Belegratis (eds.) ، Series: Biological and Medical Physics, Biomedical Engineering ، Publisher: Springer-Verlag Berlin Heidelberg, Year: 2013 [7] Laser-Doppler Blood Flowmetry ، Author(s): A. P. Shepherd (auth.), A. P. Shepherd, P. Åke Öberg (eds.)، Series: Developments in Cardiovascular Medicine 107 ، Publisher: Springer US, Year: 1990 [8] Medical Laser Endoscopy ،Author(s): David C. Auth (auth.), Dennis M. Jensen M.D., Jean-Marc Brunetaud M.D. (eds.) ، Series: Developments in Gastroenterology 10 ، Publisher: Springer Netherlands, Year: 1990 [9] Step by Step Laser in Ophthalmology ،Author(s): Bhattacharya ، Publisher: Jaypee Brothers Medical Publishers (P) Ltd., Year: 2009 [10] Laser Applications in Medicine and Biology: Volume 1،Author(s): Elmar Zeitler, M. L. Wolbarsht (auth.), M. L. Wolbarsht (eds.) ، Publisher: Springer US, Year: 1971 [11] Laser Applications in Medicine and Biology: Volume 2 ،Author(s): Michael W. Berns (auth.), Myron L. Wolbarsht (eds.) ، Publisher: Springer US, Year: 1974 [12] Laser Applications in Medicine and Biology: Volume 3 ،Author(s): Nikolai F. Gamaleya (auth.), M. L. Wolbarsht (eds.) ، Publisher: Springer US, Year: 1977 [13] Laser Applications in Medicine and Biology: Volume 4 ،Author(s): Leonid B. Rubin (auth.), M. L. Wolbarsht (eds.) ، Publisher: Springer US, Year: 1989 [14] Laser Applications in Medicine and Biology: Volume 5 ،Author(s): T. I. Karu (auth.), Myron L. Wolbarsht (eds.) ، Publisher: Springer US, Year: 1991 [15] Biomedical Aspects of the Laser: The Introduction of Laser Applications Into Biology and Medicine ،Author(s): Leon Goldman M.D. (auth.) ، Publisher: Springer-Verlag Berlin Heidelberg, Year: 1967 [16] Confocal Laser Microscopy – Principles and Applications in Medicine, Biology, and the Food Sciences ،Author(s): Neil Lagali (ed.) ، Publisher: INTECH, Year: 2013 [17] Laser and IPL Technology in Dermatology and Aesthetic Medicine ،Author(s): Rudolf Steiner (auth.), Christian Raulin, Syrus Karsai (eds.) ، Publisher: Springer-Verlag Berlin Heidelberg, Year: 2011 [18] لیزر و کاربردهای آن در پزشکی، دکتر محمدباقر توکلی، انتشارات جهاد دانشگاهی، چاپ اول، ۱۳۶۷ [۱۹] لیزر در دنیای پزشکی، مهدی ایرانپور ، چاپ اول، ۱۳۹۴ [۲۰] لیزر در پزشکی و فیزیوتراپی، عطاا.. هادی، انتشارات جهاد دانشگاهی، چاپ اول، ۱۳۶۹
برچسب ها
نمایش بیشتر

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن

adblock را غیر فعال کنید

سیستم زوم طب روشی را برای دور زدن تبلیغات در سیستم شما یافته است جهت حمایت از ما از استفاده از آن صرف نطر کنید