مقالات

معرفی گازهای طبی و کاربرد آن ها در بیمارستان ها و مراکز درمانی (بخش اول)

نویسنده: مهندس سيده مينا مجابي

گازهای اکسیژنO2، دی اکسید کربن CO2، هوای فشرده(Compressed Air)، نیترو اکساید N20 و سیستم های خلاء در پزشکی بسیار پر کاربرد و با اهمیت هستند.

با این حال، خطرهای استفاده نادرست از این گازها، هزینه های زیاد تولید و نگهداری و شباهت های زیاد با گازهای صنعتی، از مسائل دغدغه آفرین هستند.

گاهی اوقات با اشتباهاتی در نحوه استفاده از گازها، عدم توجه به خلوص گازها طبق استانداردهای تعیین شده، عدم استفاده از اتصالات مناسب و انجام ندادن آزمون های دورهای سیلندرهای گاز، عدم رعایت نکات ایمنی و کیفی اتاق مرکزی گازها به دلیل عدم آموزش صحیح پرسنل بیمارستان زندگی بیماران و یا حتی خود پرسنل بیمارستان که با این گازها در ارتباط هستند به خطر افتاده و منجر به رخ دادن اتفاقات جبران ناپذیری می شود.

از این رو، استفاده، نگهداری و بازرسی صحیح و بر طبق ضوابط و دستورالعمل های استاندارد که در این زمینه تدوین شده است توسط پرسنل لازم و ضروری است. با توجه به این مقدمه به بررسی گازهای طبی می پردازیم.

گازهای طبی و تجهیزات
گازهایی که طبق استانداردهای پزشکی برای بیهوشی و درمان بیماران و یا تشخیص بیماری ها، تولید و بسته بندی می شوند، گازهای طبی نام دارند. واحد گازهای طبی در بیمارستان ها ومراکز درمانی جزء حساس ترین ومهم ترین بخش های پشتیبانی و درمانی محسوب می شود به نحوی که هرگونه عدم نظم و ترتیب در عملکرد این بخش خسارات جبران ناپذیر جانی ومالی به دنبال خواهد داشت.

گازهای طبی در دو دسته استنشاقی و غیر استنشاقی که در تجهیزات به کار می روند تقسیم می شوند. شرکت های معتبری گازهای طبی را تولید، شارژ می کنند و برای استفاده به مراکز درمانی می فروشندکه این انتقال ها اکثرا توسط پالت ها بالخصوص در مصارف صنعتی انجام می شود.

تجهیزات
پالت های کپسول در حقیقت محفظه ای برای نگهداری شماری از کپسول های صنعتی در کنار هم هستند. گاهی اوقات در محیط های صنعتی شرایط به گونه ای است که مصرف یک نوع گاز زیاد است و نیاز به تغذیه مرتب است. در چنین مواقعی بسته به میزان کاربرد تعدادی از کپسول های گاز مربوط را در محفظه ای به نام پالت می چینند و پالت را به محل مصرف منتقل می کنند. به این ترتیب ذخیره گاز کافی برای تغذیه آن قسمت به راحتی فراهم می شد. دقت کنید که پالت ها حمل و نقل کپسول ها  را در محیط های بزرگ بسیار آسان می سازد.


رگلاتورهای گاز و مانومتر اکسیژن پزشکی که به شیر کپسول متصل می شوند وظیفه کاهش فشار گاز درون سیلندر و رساندن این فشار به فشار مناسب خروجی را بر عهده دارند. در صنعت به رگلاتورها، مانومتر یا فشار شکن نیز می گویند. رگلاتورها معمولا از فلزات مستحکمی مثل برنج و فولاد ساخته می شوند تا بتوانند فشار زیاد گازی که معمولا در آن ها جریان پیدا می کند تحمل کنند. برخی از آن ها تک مرحله ای و برخی دو مرحله ای هستند.

برخی نیز درجه بندی دقیق تری نسبت به انواع دیگر دارند. جنس رگلاتور گازهای مختلف می تواند بسته به جنس گاز و فشار کاری آن ها متفاوت باشد. برخی از رگلاتورها تخصصی تر بوده و تنها برای گازها و کاربردهای خاص مورد استفاده قرار می گیرند.

ظاهر کپسول گاز طبی
رنگ

طبق استانداردهای بین المللی رنگ هر سیلندر با توجه به گاز داخل آن انتخاب می شود. نوع رنگ کاربردی از لحاظ مقاومت و یکنواختی بسیار مهم است. رنگ باید دارای طبیعتی پایدار و استحکام کافی برای این منظور باشد و جهت مقابله با ساییدگی و پاک شدن رنگ ها بهتر است از رنگ های کوره ای استفاده شود.

این رنگ نباید زیاد سخت و شکننده باشد که با کوچک ترین ضربه ای بپرد یا آنقدر نرم باشد که سائیده شود.


اطلاعات روی کپسول:
اطلاعات باید خوانا و قابل رویت نوشته یا حک شود. اطلاعات باید با رنگ سفید و در قسمت فوقانی سیلندر و ترجیحاً دور از قسمت استوانه ای بدنه نوشته شود .بر روی سیلندر گاز اکسیژن باید با رنگ سیاه نوشته شود .اطلاعاتی که باید درج شود شامل: نام گاز پر شده به زبان فارسی، فرمول شیمیایی، نام موسسه عرضه کننده است.

انواع گاز طبی
گاز اکسیژن طبی
شاید بتوان گفت که گاز اکسیژن مهم ترین گاز جهت ادامه حیات روی کره زمین است. به طوری که بدون گاز اکسیژن هیچ انسان و حیوانی نمی تواند بیش از چند دقیقه زنده بماند. جو زمین در حال حاضر حدود ۷۸ درصد گاز نیتروژن و ۲۱ درصد گاز اکسیژن دارد و این درصد اکسیژن در هوا برای تنفس و ادامه حیات همه موجودات زنده لازم و کافی است.

البته لازم به ذکر است که جو اولیه زمین حدود ۴۰ درصد گاز اکسیژن داشت ولی بعدها به دلیل تغییرات جوی کره زمین این میزان به نصف کاهش پیدا کرد. در حال حاضر مهم ترین کاربرد گاز اکسیژن برای تنفس و ادامه یافتن حیات است.


اکسیژن یکی از فراوان ترین عناصر موجود در جهان است. بدن ما نیاز به مقدار مشخصی از جریان اکسیژن در خون دارد تا بتواند به طور موثر سلول ها، ارگان ها و بافت ها را تغذیه کند. گاهی اوقات دستگاه تنفسی و شرایط بدن به گونه ای تغییر می کند که بدن دیگر نمی تواند با تنفس هوای محیط که دارای ۲۱ درصد گاز اکسیژن است میزان اکسیژن لازم برای سلول هایش را فراهم سازد.

در چنین مواقعی فرد با علائم کمبود اکسیژن مواجه خواهد شد. زمانی که میزان اکسیژن خون به زیر مقدار نرمال افت می کند. شرایطی ایجاد می شود که به آن هیپوکسی یا هیپوکسمی (کمبود اکسیژن) گفته می شود.

هیپوکسی می تواند حاد باشد و به دلیل شرایط اورژانسی یا مزمن، که در طول زمان به دلیل مشکلات سلامتی بلند مدت مثل بیماری مزمن ریوی ایجاد می شود، اتفاق بیفتد. برای رفع آن بیمار نیاز به مصرف گاز اکسیژن اضافی دارد که به آن اکسیژن تراپی می گویند.


هیپوکسی دلیل اصلی تجویز اکسیژن تراپی برای بیماران دچار انسدادهای مزمن ریوی است. اما بسیاری از مردم ممکن است ندانند که دچار هیپوکسمی هستند مگر این که به دلایل دیگر متوجه شوند. هیپوکسمی همراه با بیماری مزمن انسداد ریوی منجر به کاهش کیفیت زندگی، اختلال در عملکرد ماهیچه های اسکلتی، کاهش تحمل در ورزش و یک خطر فزاینده ای از مرگ می شود.


بنابراین بیماران دچار انسداد ریوی مزمن یا بیماری های مزمن دیگر که فرد را در خطر بالاتری برای هیپوکسی قرار می دهد لازم است که علائم کمبوداکسیژن را در بدن شناسایی کرده و به موقع جهت رفع آن اقدام کنند. علایم کمبود اکسیژن در بدن بسته به شدت آن فرق می کند. برخی از این علائم عبارتند از: گیجی، سر درد، تنگی نفس، تنفس سریع، سر گیجه، سرگردانی و حس خفگی، عدم تعادل، ضربان  سریع، فشار خون بالا و اختلالات بینایی.


بعد از اینکه پزشک کمبود اکسیژن را در بدن بیمار تشخیص داد مصرف گاز اکسیژن را همانند دارو در مدت زمان مشخص و به میزان مشخص تجویز می کند. گاز اکسیژن تجویز شده یک منبع گاز اضافی بر میزان اکسیژن موجود در هوا است که بیماری که دچار هیپوکسمی شده و بدنش به هر دلیلی نمی تواند میزان اکسیژن مورد نیاز خود را تامین کند کمک می کند.

گاز اکسیژن کمک تنفسی با روش های خاصی مثل غربال گری های مولکولی از هوا تغلیظ می شود و درسیلندرهای اکسیژن (کپسول اکسیژن پزشکی از جنس آلومینیومی و فولادی است) ذخیره شده و جهت تنفس ارائه می شود.


گاز اکسیژن بی رنگ و بی بو و بدون طعم و غیر سمی است. رنگ اکسیژن مایع، آبی کم رنگ بوده و نقطه جوش آن۹/۱۸۲-درجه سیلسیوس است. در صورت تماس اکسیژن مایع یا گاز اکسیژن سرد با پوست و مجاری تنفسی، به دلیل برودت زیاد موجب وارد شدن صدمات شدید و انجماد آن می شود. تنفس اکسیژن در فشار های نسبی بالا برای سلامتی می تواند مضر باشد.

قرارگرفتن طولانی در معرض اکسیژن خالص می تواند برای ریه و سیستم عصبی تاثیر بگذارد و موجب تورم شش، کاهش ظرفیت و آسیب به بافت های ششی و تاثیر بر سیستم عصبی شامل کاهش بینایی، تشنج و اغما بشود.

بنابراین با توجه به حساسیتی که میزان اکسیژن در بدن دارد حتما بایستی در وهله اول به علائم کمبود اکسیژن در بدن توجه شود و در صورت تایید ابتلا به هیپوکسمی، پزشک بایستی میزان دقیق مصرف اکسیژن و مدت زمان مصرف آن را تجویز کند. آن گاه نسبت به خرید سیلندر اکسیژن طبی اقدام شود.

گاز نیتروز یا نیتروس اکساید طبی
نیتروز اکساید به گاز خنده و یا گاز بیهوشی معروف است. نیتروز اکساید گازی فشرده بی رنگ با بویی شیرین ملایم و اکسید کننده  و بسیار سرد است و در معرض مواد آتش زا ممکن است باعث آتش سوزی شود.

این گاز به عنوان یک ترکیب بی حس کننده در اتاق عمل، جراحی دندان و دام پزشکی ها استفاده می شود. یکی از پر سابقه ترین کاربردهای گاز N2O در پزشکی در زایمان طبیعی است. در این جا معمولا از ترکیب گاز انتونوکس استفاده می شود چرا که مادر نباید در حین زایمان کاملا بیهوش شود.

استفاده از این گاز شاید به کلی درد زایمان را از بین نبرد اما اگر به موقع و درست قبل از شروع هر انقباض رحمی به صورت درست و عمیق از آن تنفس کنید دردتان را به طور چشمگیری کاهش خواهد داد. لازم به ذکر است که استفاده درست از آن در هنگام زایمان امری ضروری است چرا که اگر درست و به موقع تنفس نشود ممکن است تاثیر مورد نظر را نداشته باشد یا حتی منجر به افزایش زمان زایمان شود.


مکانیسم جذب N2O در بدن انسان و خطرات ناشی در تماس طولانی گاز N2O بیشترین حلالیت در پلاسما دارد و به جای اکسیژن حمل می شود و سپس در سلول های مغزی جایگزین شده و تجمع می یابد.

عوارض تماس های مکرر و طولانی این گاز شامل: آسیب به اعضای تناسلی زنان و مردان- سقط مکرر جنین- اختلالات عصبی و اعتیاد- خون و ایمنی- نارسایی کلیوی و کبدی- ناهنجاری های مادرزادی و سرطان زائی است.

گاز خنده:
همان طور که اشاره شد یکی از مهم ترین کاربردهای گاز نیتروس اکساید در پزشکی است. این گاز بر روی بدن اثر جالبی دارد. درد را از بین برده و حس سرخوشی خوبی به فرد می دهد. بعد از ۵ دقیقه یا بیشتر بعد از مصرف گاز شما حس سرخوشی عجیبی را احساس خواهید کرد که شبیه به احساس مستی است.

در برخی از افراد اثرات شنوایی و بینایی هم داشته است. شما کمی احساس سرگیجه می کنید و اغلب حس خنده به افراد نیز دست می دهد. به همین خاطر نام آن را گاز خنده گذاشته اند.


امروزه ما می دانیم که گاز نیتروس اکساید را می توان به صورت کاملا مطمئن برای کاربردهای کوتاه مدت (به دلیل فقدان گاز اکسیژن و وجود N2O خالص می تواند منجر به بیهوشی و در مصرف بیشتر منجر به مرگ شود) استفاده کرد.

اما اگر شما آن را با گاز اکسیژن ترکیب کنید می توان برای کاربردهای طولانی مدت تر هم از آن استفاده کرد. به همین خاطر گاز خنده ای که به وفور استفاده می شود ترکیبی از گاز N2O و گاز اکسیژن است که محتوی حداقل ۳۰ درصد اکسیژن است. ولی ترکیب معمولا شامل ۷۰ درصد اکسیژن و ۳۰ درصد نیتروس اکساید است.

در پزشکی اغلب ترکیبی از ۵۰ درصد گاز اکسیژن و ۵۰ درصد نیتروس اکساید استفاده می شود که به آن انتونوکس یا گاز و هوا می گویند.

گاز دی اکسید کربن

 گازی بی رنگ و بدون بو و تا حدی اسیدی است و حدود ۳ / ۰ ٪ اتمسفر هوا را به خرد اختصاص می دهد. معمولا  این گاز  ترکیب جانبی تولید هیدروژن است.  این گاز در دما و فشار محیط مایع است و برای استفاده در بیمارستان ها در سیلندرهای پرفشار نگهداری و حمل می شوند.


کاربرد گاز  دی اکسید کربن در بیمارستان ها و مراکز درمان به منظور افزایش سایز و تثبیت حفره های بدن برای بهتر دیدن بافت ها و به حداقل رسیدن آسیب های بافتی در عمل های جراحی بسته )لاکروسکوپی، آندوسکوپی و آرتروزکوپی) و به منظور افزایش سرعت تنفس و کمک به جلوگیری از نگه داشتن تنفس و اسپاسم نایژه ها) برونشیت) در طول فرایندهای مختلف است.

همچنین برای افزایش میزان تنفس برای جلوگیری از انسدادهای مزمن تنفسی و افزایش نفس نفس زدن در صورت نیاز و افزایش سرعت جریان خون در مغز در حین انجام برخی از عمل های جراحی و در تحقیقات پزشکی و فیزیولوژی پر گاربرد است.

هوای فشرده طبی
هوای فشرده طبی از ۷۹٪ نیتروژن و ۲۱ ٪ اکسیژن تشکیل شده است. این گازها به صورت سیلندرهای پرفشار ارائه می شوند. موارد  استفاده این گاز  در ونتیلاتورها و انکوباتورها  و  در دستگاه هایی که با هوا کار می کنند مانند دستگاه های احیا است.

منابع مقاله

ویکی پدیا
 شرکت ویوان گاز
دستورالعمل مدیریت گازهای طبی( معاونت غذا و دارو)
شرکت بنیان گاز

نمایش بیشتر

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

دکمه بازگشت به بالا
بستن
بستن

adblock را غیر فعال کنید

سیستم زوم طب روشی را برای دور زدن تبلیغات در سیستم شما یافته است جهت حمایت از ما از استفاده از آن صرف نطر کنید